Mỗi mẫu hổ phách là một "viên nang thời gian", lưu giữ thông tin về thành phần hóa học của nhựa cây, điều kiện môi trường và quá trình tiến hóa của sự sống cách đây hàng trăm triệu năm.
Trong tương lai, nếu các nhà khoa học tìm thấy thêm những mẫu vật cùng niên đại nhưng có kích thước lớn hơn hoặc chứa hóa thạch vi sinh vật, chúng có thể giúp giải mã nhiều bí ẩn về hệ sinh thái Trái Đất thời kỳ đầu.
Phát hiện hổ phách 385 triệu năm tuổi: Bí mật về "cỗ máy thời gian" cổ nhất thế giới khiến giới khoa học sửng sốt
Trong suốt nhiều thập kỷ, hổ phách được xem là "cỗ máy thời gian" của tự nhiên, lưu giữ những dấu tích quý giá về sự sống cách đây hàng chục đến hàng trăm triệu năm. Từ những con côn trùng mắc kẹt trong nhựa cây đến các mảnh thực vật nguyên thủy, mỗi viên hổ phách đều giúp con người khám phá lịch sử Trái Đất theo cách mà không loại hóa thạch nào khác có thể làm được.
Tháng 7 năm 2026, một nhóm các nhà khoa học thuộc Viện Địa chất và Cổ sinh vật Nam Kinh (Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc) đã công bố phát hiện gây chấn động: những mảnh hổ phách có niên đại khoảng 385 triệu năm, trở thành hổ phách cổ nhất từng được xác nhận trên thế giới. Phát hiện này không chỉ phá vỡ kỷ lục trước đó khoảng 65 triệu năm mà còn mở ra góc nhìn hoàn toàn mới về quá trình tiến hóa của thực vật trên cạn.
Hổ phách 385 triệu năm tuổi được phát hiện ở đâu?
Các mẫu hổ phách được tìm thấy trong Hệ tầng Hujiersite, thuộc khu tự trị Tân Cương (Xinjiang), Trung Quốc. Chúng nằm trong các lớp than có tuổi thuộc kỷ Devon giữa, giai đoạn cách ngày nay khoảng 385 triệu năm.
Điều đặc biệt là các mẫu vật không phải những viên hổ phách lớn như thường thấy trong ngành trang sức. Nhóm nghiên cứu đã thu thập được 241 mảnh hổ phách siêu nhỏ, có kích thước từ 0,1 đến 1,5 mm, trong đó mảnh lớn nhất cũng chỉ khoảng 1,5 mm.
Do kích thước cực nhỏ, các nhà khoa học phải sử dụng tia cực tím (UV) để phát hiện. Dưới ánh sáng UV, các mảnh hổ phách phát huỳnh quang màu xanh, giúp phân biệt chúng với các vật chất hữu cơ khác trong lớp than.
Vì sao phát hiện này lập kỷ lục thế giới?
Trước nghiên cứu này, các mẫu hổ phách lâu đời nhất được xác nhận có tuổi khoảng 320–330 triệu năm, thuộc cuối kỷ Carbon.
Việc xác nhận niên đại 385 triệu năm đã đẩy lùi lịch sử hình thành hổ phách thêm khoảng 65 triệu năm. Điều này đồng nghĩa với việc nhựa cây – tiền thân của hổ phách – đã xuất hiện sớm hơn rất nhiều so với những gì giới khoa học từng biết.
Đáng chú ý hơn, những mảnh hổ phách này hình thành khoảng 150 triệu năm trước khi những loài khủng long đầu tiên xuất hiện trên Trái Đất. Đây là thời kỳ mà hệ sinh thái trên cạn vẫn còn rất sơ khai và các loài thực vật mới bắt đầu mở rộng phạm vi sinh sống.
Bí mật khiến giới khoa học sửng sốt
Điều làm các nhà khoa học bất ngờ nhất không phải chỉ là tuổi của hổ phách, mà là nguồn gốc của chúng.
Trong nhiều năm, các nhà nghiên cứu cho rằng chỉ những thực vật có hạt phát triển mạnh ở cuối kỷ Carbon mới có khả năng tiết ra lượng nhựa đủ để hình thành hổ phách.
Tuy nhiên, phát hiện mới cho thấy các thực vật có mạch nguyên thủy chưa có hạt đã có thể sản sinh nhựa từ khoảng 385 triệu năm trước.
Điều này chứng minh rằng khả năng tạo nhựa là một đặc điểm tiến hóa xuất hiện rất sớm, đóng vai trò quan trọng trong việc giúp thực vật thích nghi với môi trường trên cạn.
Vì sao cây cổ đại phải tiết nhựa?
Ngày nay, nhựa cây đóng vai trò như một "hệ thống miễn dịch" tự nhiên.
Khi thân cây bị côn trùng tấn công hoặc tổn thương do gió, bão, nấm hay vi khuẩn, nhựa sẽ chảy ra để bịt kín vết thương, ngăn chặn tác nhân gây hại và hạn chế mất nước.
Các nhà khoa học cho rằng cơ chế này đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử tiến hóa của thực vật. Chính lớp nhựa cổ đại ấy, sau hàng trăm triệu năm chịu tác động của áp suất và điều kiện địa chất, đã biến đổi thành hổ phách.
Phát hiện mới cho thấy "lá chắn sinh học" của thực vật đã được hình thành từ thời kỳ Devon, sớm hơn nhiều so với các giả thuyết trước đây.
Làm thế nào để xác nhận đây là hổ phách thật?
Để tránh nhầm lẫn với nhựa hóa thạch chưa trưởng thành, nhóm nghiên cứu đã sử dụng nhiều phương pháp phân tích hiện đại.
Các mẫu vật được phân tích bằng phổ hồng ngoại Fourier (FTIR), kết hợp nghiên cứu thành phần hóa học và cấu trúc phân tử. Kết quả cho thấy các mảnh vật liệu mang đầy đủ đặc trưng hóa học của hổ phách tự nhiên đã trải qua quá trình hóa thạch hoàn chỉnh.
Chính những bằng chứng này giúp cộng đồng khoa học công nhận đây là hổ phách thực sự, chứ không chỉ là nhựa cây cổ bị hóa đá.
Vì sao không có côn trùng trong hổ phách 385 triệu năm tuổi?
Khi nhắc đến hổ phách, nhiều người thường nghĩ ngay đến hình ảnh côn trùng bị mắc kẹt bên trong. Tuy nhiên, các mẫu hổ phách 385 triệu năm tuổi lại không chứa hóa thạch động vật.
Nguyên nhân rất đơn giản.
Thứ nhất, kích thước của các mảnh hổ phách quá nhỏ, chỉ từ 0,1–1,5 mm nên khả năng lưu giữ các sinh vật lớn gần như không có.
Thứ hai, vào giữa kỷ Devon, hệ động vật trên cạn vẫn chưa phát triển đa dạng như các giai đoạn sau. Vì vậy, giá trị của phát hiện này nằm ở việc nghiên cứu quá trình tiến hóa của thực vật và sự hình thành nhựa cây, chứ không phải ở các hóa thạch côn trùng.
Ý nghĩa đối với ngành cổ sinh vật học
Phát hiện này mang nhiều ý nghĩa quan trọng.
Thứ nhất, nó xác lập kỷ lục mới về hổ phách cổ nhất từng được biết đến.
Thứ hai, nghiên cứu chứng minh rằng cơ chế tạo nhựa của thực vật xuất hiện sớm hơn khoảng 65 triệu năm so với các bằng chứng trước đây.
Thứ ba, phát hiện mở ra hướng nghiên cứu mới về quá trình tiến hóa của hệ thực vật trên cạn, giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn cách cây cối cổ đại thích nghi với môi trường sống.
Ngoài ra, việc tìm thấy hổ phách trong các lớp than cổ còn cho thấy những khu rừng nguyên thủy của kỷ Devon có thể đã phát triển phức tạp hơn nhiều so với những gì từng được hình dung.
Hổ phách – cỗ máy thời gian của Trái Đất
Mặc dù các mảnh hổ phách lần này rất nhỏ và không chứa côn trùng, chúng vẫn mang giá trị khoa học vô cùng to lớn.
Mỗi mẫu hổ phách là một "viên nang thời gian", lưu giữ thông tin về thành phần hóa học của nhựa cây, điều kiện môi trường và quá trình tiến hóa của sự sống cách đây hàng trăm triệu năm.
Trong tương lai, nếu các nhà khoa học tìm thấy thêm những mẫu vật cùng niên đại nhưng có kích thước lớn hơn hoặc chứa hóa thạch vi sinh vật, chúng có thể giúp giải mã nhiều bí ẩn về hệ sinh thái Trái Đất thời kỳ đầu.
Việc phát hiện những mảnh hổ phách có niên đại khoảng 385 triệu năm tại Tân Cương, Trung Quốc là một bước tiến quan trọng trong nghiên cứu cổ sinh vật học và địa chất học. Không chỉ thiết lập kỷ lục về hổ phách cổ nhất thế giới, phát hiện này còn thay đổi nhận thức của giới khoa học về thời điểm xuất hiện của cơ chế tiết nhựa ở thực vật.
Dù chỉ có kích thước vài phần mười milimét, những mảnh hổ phách cổ đại này đã kể lại câu chuyện về Trái Đất từ thời kỳ mà rừng nguyên thủy mới hình thành, rất lâu trước khi khủng long thống trị hành tinh. Chúng nhắc nhở chúng ta rằng, đôi khi những khám phá nhỏ bé nhất lại có thể mở ra những chương mới trong lịch sử khoa học.
